Aansprakelijkheid bij netcongestie: wie draagt de schade bij capaciteitsbeperkingen?

Netcongestie is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een van de meest urgente uitdagingen binnen het Nederlandse energielandschap. Steeds meer bedrijven, overheden en instellingen zien zich geconfronteerd met stilstaande projecten, uitgestelde uitbreidingen en toenemende financiële risico's door het gebrek aan transportcapaciteit op het elektriciteitsnet. De vraag die daarbij centraal staat, is: hoe aansprakelijkheid bij netcongestie juridisch wordt beoordeeld wanneer schade ontstaat.

In deze blog beantwoorden we onder meer de volgende vragen:

• Wat is netcongestie en waarom vormt het een juridisch risico?
• Wat is de verantwoordelijkheid van de netbeheerder?
• Hoe zit het met de aansprakelijkheid bij netcongestie?
• Hoe verdeelt men contractrisico's bij netcongestie op een juridisch houdbare manier?
• Wat kunnen zakelijke partijen, ontwikkelaars en overheden doen om risico's en schade te beperken?

Wat is netcongestie en waarom vormt het een juridisch risico?

Het elektriciteitsnet heeft niet altijd voldoende capaciteit beschikbaar. Dit onder meer door toename van zonnepanelen, windmolens, warmtepompen en laadpalen. Het Nederlandse elektriciteitsnet is op veel plaatsen ''vol''. Dit betekent dat netbeheerders onvoldoende transportcapaciteit hebben om nieuwe aansluitingen of netverzwaringen tijdig te realiseren. Ook is in Nederland een steeds groter tekort aan gekwalificeerd technisch personeel, als gevolg waarvan aansluitingen steeds langer op zich laten wachten.

Voor organisaties kan een gebrek aan aansluit- of uitbreidingsmogelijkheden ingrijpende gevolgen hebben. Productieprocessen komen stil te liggen, bouw- en ontwikkelprojecten lopen vertraging op en contractuele verplichtingen kunnen niet worden nagekomen. Soms leidt dit tot hogere kosten voor tijdelijke voorzieningen of verlies van omzet. Dat maakt netcongestie niet alleen een operationeel, maar ook een juridisch risico. Hoe zit het met de aansprakelijkheid bij netcongestie en wie draait op voor deze schade?

Aansprakelijkheid bij netcongestie: de rol van de netbeheerder

Netbeheerders, zoals Liander, Enexis en Stedin, zijn wettelijk verantwoordelijk voor een betrouwbaar elektriciteitsnet. Zowel onder de oude wetgeving, de Elektriciteitswet 1998, als de nieuwe Energiewet (2025/2026), zijn de netbeheerders verantwoordelijk. Toch betekent dit niet dat zij automatisch de aansprakelijkheid bij netcongestie dragen en daarmee verantwoordelijk zijn voor alle schade die ontstaat door vertraging in de aansluiting of uitbreiding als gevolg van netcongestie.

In de praktijk wordt vaak geoordeeld dat de aansprakelijkheid bij netcongestie, zelfs als sprake is van langdurige vertraging, niet op de netbeheerder rust. Onder meer omdat:

• de oorzaken van de vertraging vaak worden gekwalificeerd als omstandigheden die de netbeheerder niet kan beheersen;
• de onder de oude wetgeving geldende 18-termijn niet als harde wettelijke termijn heeft te gelden en sinds 22 februari 2025 uit de wet is gehaald;
• vaak netverzwaring noodzakelijk is om aansluiting of uitbreiding te realiseren; en
• bij de beoordeling van de vraag of een netbeheerder binnen een redelijke termijn voor aansluiting heeft zorggedragen, wordt gekeken naar alle omstandigheden van het geval.

Hoewel de netbeheerder verantwoordelijk is, rust de aansprakelijkheid bij netcongestie dus niet per definitie op haar. Daardoor ligt het risico op schade als gevolg van vertraging in de aansluiting of uitbreiding door netcongestie vaak niet bij de netbeheerder, maar bij de aanvrager.

Wat zegt de rechtspraak over aansprakelijkheid bij netcongestie?

In verband met het bovenstaande komen rechters steeds vaker tot de conclusie dat de netbeheerder, ondanks langdurige vertraging, binnen een ''redelijke termijn'' heeft gehandeld en geen aansprakelijkheid bij netcongestie draagt. Eventuele schade als gevolg van de vertraging kan daarmee niet voor rekening van de netbeheerder worden gebracht. Zo oordeelde de rechtbank onlangs dat een aansluittermijn van 66 weken onder de specifieke omstandigheden van het geval redelijk was.[1]

Dit had ermee te maken dat uit onderzoek bleek dat een zwaarder elektriciteitsnet nodig was. De berekeningen van de netbeheerder lieten zien dat de bestaande transformator te zwaar belast zou raken. Het duurde bijna een jaar voordat een geschikte locatie voor het transformatorstation was gevonden. Dit kon de netbeheerder echter niet worden toegerekend, aldus de rechtbank. Daarbij werden onder meer capaciteitsproblemen en personeelstekorten geaccepteerd als legitieme vertragingsoorzaken, omdat deze voortvloeien uit de bredere energietransitie en de grote druk op technisch personeel. De rechtbank kwam daarom tot de conclusie dat de netbeheerder, ondanks de langdurige vertraging, binnen een redelijke termijn had gehandeld. De schadeclaim van de aanvrager werd afgewezen.

Deze uitspraak onderstreept een belangrijke realiteit van de huidige energietransitie: de fysieke en organisatorische beperkingen van het elektriciteitsnet spelen een grote rol bij de (on)mogelijkheid om tijdig aan te sluiten. Dit heeft directe gevolgen voor de vraag hoe (de verdeling van) aansprakelijkheid bij netcongestie juridisch moet worden beoordeeld. De rechtbank laat zien dat het begrip ''redelijke termijn'' breed moet worden geïnterpreteerd en nauw verweven is met technische en maatschappelijke omstandigheden.

Contractspartijen moeten risico's zelf verdelen

Omdat aansprakelijkheid bij netcongestie voor vertragingsschade richting de netbeheerder beperkt is, verschuift het risico naar de betrokken partijen, zoals ontwikkelaars, aannemers, afnemers, leveranciers, verhuurders en (decentrale) overheden, zoals gemeenten. Zodra één partij zijn verplichtingen niet kan nakomen door netcongestie, ontstaat al snel discussie over wanprestatie, overmacht of de vraag of het risico contractueel was toebedeeld.

Met name in de projectontwikkeling is het van belang waar mogelijk gebruik te maken van risicoverdeling en hardshipclausules. Ontwikkelaars kunnen gebouwen afronden, maar zonder aansluiting kunnen ze niet in gebruik worden genomen. Hierdoor ontstaat snel discussie tussen ontwikkelaar, aannemer, belegger en bijvoorbeeld de gemeente. Dergelijke afspraken voorkomen veel discussie en juridische onzekerheid.

Hoe kunnen organisaties schade beperken?

1. Maak bij elk nieuw project een congestierisico-analyse.
2. Controleer bestaande contracten op bepalingen over aansluitingen en capaciteit.
3. Leg expliciet vast wie welk risico draagt.
4. Werk met opschortende voorwaarden die gekoppeld zijn aan aansluitmomenten.
5. Maak gebruik van hardship- of heronderhandelingsclausules.
6. Volg regionale capaciteitskaarten en ga zo vroeg mogelijk in overleg met de betreffende netbeheerder.

Conclusie

Netcongestie vormt inmiddels een structureel risico voor bedrijven, projectontwikkelaars en (semi-)publieke instellingen. Omdat de netbeheerder zelden aansprakelijk is voor schade door vertraging, verschuift het risico en de aansprakelijkheid bij netcongestie vaak naar de aanvragers en betrokken contractspartijen. Een duidelijke contractuele risicoverdeling is daarom essentieel om geschillen over verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid bij netcongestie te voorkomen.

Yspeert Advocaten ondersteunt graag bij het opstellen, beoordelen en heronderhandelen van contracten waarin aansprakelijkheid bij netcongestie een rol speelt, zodat risico's helder, eerlijk en juridisch houdbaar worden verdeeld.

[1] Zie de uitspraak ECLI:NL:RBGEL:2025:8685